تصمیم برای جراحی دیسک کمر باید بر پایهی ترکیب علائم، معاینه عصبی و تطبیق امآرآی با وضعیت واقعی بدن گرفته شود. وقتی درد و ناتوانی با درمانهای غیرجراحیِ استاندارد بهتر نمیشود، یا ضعف و اختلال عملکرد پا و علائم عصبی بهگونهای است که کیفیت زندگی را جدی مختل میکند، احتمال مطرح شدن جراحی بیشتر میشود؛ در مقابل، در بسیاری از موارد میتوان با درمانهای غیرجراحیِ برنامهدار مثل دارودرمانی، فیزیوتراپی و تمریندرمانی، اصلاح سبک زندگی و ارگونومی، روشهای کاهش درد و در صورت نیاز درمانهای تزریقی، فعلاً جراحی را به تعویق انداخت. اگر جراحی واقعاً لازم باشد و انجام نشود ممکن است درد مزمنتر شود، مشکلات حرکتی و محدودیتها افزایش پیدا کند، آسیب عصبی ماندگارتر شود و هزینههای مستقیم و غیرمستقیم درمان و افت کیفیت زندگی بیشتر گردد؛ شناخت روند عمل، شانس موفقیت، ریسکها، نقاهت و عوامل مؤثر بر هزینه و پوشش بیمهای کمک میکند تصمیم نهایی دقیقتر و با اعتماد بیشتری زیر نظر پزشک گرفته شود.
برای تصمیم به جراحی، ابتدا باید وضعیت شما به دقت بررسی شود
تصمیمگیری درباره جراحی دیسک کمر چیزی نیست که فقط با دیدن یک عکس امآرآی یا شنیدن تجربه دیگران بشود دربارهاش حکم داد. من همیشه به بیمارهایم میگویم: تشخیص درست یعنی کنار هم گذاشتن علائم شما، معاینه عصبی دقیق و بررسی تصویربرداری. با این حال، برای اینکه کمی بیشتر با بدن خودتان آشنا شوید و بدانید چه چیزهایی مهم است، چند بررسی ساده را میتوانید در خانه انجام بدهید؛ فقط یادتان باشد نتیجه اینها تشخیص قطعی نیست و باید با پزشک مطرح شود.
بررسی قدرت عضلات پا
یکی از راههای ساده این است که ببینید آیا میتوانید مثل قبل روی پنجه پا چند قدم راه بروید یا نه، و بعد چند قدم هم روی پاشنه پا راه بروید. اگر یک پا نسبت به پای دیگر واضحتر ضعیف باشد، یا احساس کنید پا «خالی میکند»، این نکته مهمی است که باید به پزشک بگویید.
یک بررسی ساده دیگر هم این است که به پشت دراز بکشید و یک پا را با زانوی صاف، آرامآرام بالا بیاورید. اگر با بالا آمدن پا، درد به شکل تیرکشنده به باسن و پشت ران و ساق پخش شود، بهخصوص اگر شبیه درد اصلی شما باشد، این میتواند به نفع درگیری ریشه عصب باشد.
(در این حرکتها قرار نیست خودتان را اذیت کنید؛ اگر درد شدید شد، ادامه ندهید).
بررسی رفلکس زانو و مچ پا
رفلکسها در حالت ایدهآل باید توسط پزشک در مطب بررسی شوند، چون هم دقت بررسی خانگی پایینتر است و هم ممکن است باعث نگرانی بیمورد شود. با این حال، اگر فقط میخواهید بهطور کلی ببینید آیا بین دو طرف بدن تفاوت خیلی واضحی وجود دارد یا نه، میتوانید با احتیاط یک بررسی ساده انجام بدهید.
برای رفلکس زانو، روی صندلی بنشینید طوری که ساق پا آزاد و عضله ران کاملاً شل باشد. محل ضربه، تاندون زیر کشکک زانو است. اگر چکش معاینه ندارید، با دو بند انگشت یا یک وسیله سبک و نرم، یک ضربه ملایم و کوتاه بزنید. پاسخ معمولاً یک حرکت کوچک رو به جلو در ساق است. این کار را برای هر دو زانو انجام بدهید و فقط تفاوت واضح بین دو طرف را در نظر بگیرید. اگر درد زانو یا سابقه جراحی دارید، این بررسی را انجام ندهید.
برای بررسی رفلکس مچ پا (آشیل) روی صندلی بنشینید، زانو را کمی خم کنید و پا را طوری بگذارید که مچ پا ریلکس باشد. با یک دست، جلوی پا را خیلی ملایم کمی به سمت بالا بیاورید. محل ضربه روی تاندون آشیل است. با همان روش امن قبلی یک ضربه کوتاه بزنید. پاسخ معمولاً یک حرکت کوچک «به سمت پایین» در کف پا (مثل فشار دادن پدال) است. این را هم دو طرف مقایسه کنید و باز فقط دنبال اختلاف خیلی واضح باشید.
در نهایت یادتان باشد که کاهش واضح رفلکس در یک سمت میتواند برای پزشک مهم باشد، اما نتیجه بررسی خانگی بهتنهایی قابل اتکا نیست و باید در ویزیت تفسیر شود.
بررسی شدت درد شما
برای اینکه منِ پزشک بهتر بفهمم شما دقیقاً چه میکشید، یک معیار ساده خیلی کمک میکند: شدت درد را از ۰ تا ۱۰ عدد بدهید. اما یک نکته مهمتر هم هست: بنویسید درد با چه چیزی بدتر میشود (نشستن، خم شدن، عطسه و سرفه، راه رفتن) و با چه چیزی بهتر میشود. همین چند خط یادداشت، گاهی مسیر درمان را روشنتر میکند.
بررسی امآرآی و تطبیق با شرایط شما
امآرآی ابزار بسیار خوبی است، اما یک نکته طلایی دارد: امآرآی باید با علائم و معاینه شما جور دربیاید. خیلی از افراد بیرونزدگی یا برجستگی دیسک در امآرآی دارند ولی درد خاصی ندارند، و برعکس گاهی دردِ شدید به دلایل دیگری غیر از «همان دیسک روی کاغذ» رخ میدهد. پس اگر امآرآی دارید، هم گزارش و هم خودِ تصاویر را همراه بیاورید تا کنار شرححال و معاینه شما تفسیر شود، نه جدا از آن.
بررسی علائم خطر و وضعیت کلی بدن
علاوه بر علائم عصبی، وضعیت کلی بدن هم در تصمیمگیری درمانی اهمیت دارد. اگر درد کمر همراه با تب، لرز، کاهش وزن بیدلیل، ضعف و بیحالی شدید، یا درد مداوم شبانه باشد که با استراحت هم بهتر نشود، لازم است حتماً بررسی دقیقتری انجام شود. همچنین اگر سابقه سرطان، مصرف طولانیمدت کورتون، پوکی استخوان شدید، یا ضربه و زمینخوردن اخیر دارید و بعد از آن دچار درد کمر شدهاید، اینها جزو مواردی هستند که نباید بهعنوان یک درد ساده کمر از کنارشان گذشت.
در کنار این موارد، علائم خطر عصبی اهمیت ویژهای دارند. بیاختیاری ادرار یا مدفوع، سخت شروع شدن ادرار، بیحسی ناحیه بین پاها، ضعف شدید یا رو به بدتر شدن پا، افتادگی پنجه پا، یا درد بسیار شدید همراه با ناتوانی واضح در راه رفتن میتوانند نشانه درگیری جدی عصب باشند و نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند (منبع).
در کلینیک جراحی نیک، هدف ما این است که قبل از هر تصمیم بزرگی مثل جراحی، وضعیت شما را دقیق، مرحلهبهمرحله و با نگاه درمانی بررسی کنیم؛ خیلی وقتها با یک برنامه درستِ توانبخشی و درمانهای غیرجراحی میشود درد را کنترل کرد و کارکرد را برگرداند، و اگر هم واقعاً جراحی لازم باشد، کمک میکنیم این تصمیم با خیال راحت و بر اساس معیارهای پزشکی گرفته شود.
احتمالا جراحی بهترین انتخابتان است اگر…
اگر علائم اورژانسی ندارید، باز هم در بعضی شرایط احتمال اینکه جراحی انتخاب مناسبتری باشد بالا میرود. مثلا اگر در تستهای سادهای که گفتیم یا در زندگی روزمره حس میکنید قدرت یک پا کم شده و این ضعف هر هفته بیشتر میشود (نه اینکه ثابت بماند یا بهتر شود)، این برای من به عنوان پزشک یک علامت جدی است؛ چون اینجا بحث فقط «درد» نیست، بحث «سلامت عصب» است.
گاهی هم بیمار میگوید «رفلکس زانو یا مچم مثل قبل نیست» یا «یک طرفم خیلی با طرف دیگر فرق دارد». خودِ رفلکسِ کمشده به تنهایی معیار جراحی نیست، اما اگر همراهِ آن درد تیرکشنده پا، گزگز/بیحسی مشخص، و نشانههای درگیری عصب باشد و با درمان درست رو به بهبود نرود، احتمال نیاز به نظر جراح بیشتر میشود. در این حالتها ما دنبال این هستیم که ببینیم علائم واقعاً با یک ریشه عصبی مشخص همخوانی دارد یا نه.
یک نشانهی دیگر، شدت درد و ناتوانی است. اگر درد شما در مقیاس ۰ تا ۱۰ معمولاً بالای ۶ است، خواب را بههم زده، راه رفتن و کار روزانه را مختل کرده، و با درمانهای غیرجراحی استاندارد طی حداقل ۶ هفته بهتر نشده باشد، جراحی میتواند گزینهی منطقیتری شود؛ البته باز هم به شرطی که علائم شما با یافتههای معاینه و تصویربرداری هماهنگ باشد (منبع).
نکته آخر این است که «امآرآی بد» به تنهایی یعنی «حتماً باید عمل کنم» نیست؛ اما اگر امآرآی فشار واضح روی عصب را نشان دهد و همان طرف و همان مسیرِ درد و ضعف و بیحسی در معاینه تأیید شود، آن وقت تصمیمگیری برای جراحی معنیدارتر و دقیقتر میشود.
میتوانید فعلاً برای عمل صبر کنید اگر…
وقتی به عنوان متخصص به پرونده شما نگاه میکنم، اول از همه دنبال «علامتهای اورژانسی» و «ضعف پیشرونده» میگردم. اگر چنین علائمی نداشته باشید، در بسیاری از موارد میتوان با خیال راحتتر به درمانهای غیرجراحی فرصت داد و به بدن اجازه ترمیم داد.
در عمل، تعداد زیادی از بیماران وقتی درمان درست و منظم را شروع میکنند، طی چند هفته تا چند ماه روندی رو به بهبود را تجربه میکنند؛ حتی اگر درد کاملاً از بین نرفته باشد، همین که شدت آن کمتر شود، فاصله بین حملات درد بلندتر شود و توانایی راه رفتن و خوابیدن بهتر شود، برای ما نشانه مثبت بودن مسیر است.
اگر شدت درد شما در مقیاس ۰ تا ۱۰ معمولاً زیر ۶ است، یا با دارو، تغییر وضعیت، استراحت نسبی و اصلاح فعالیتها قابلتحمل و کنترل میشود، و اگر همچنان میتوانید راه بروید، بنشینید، از پله بالا بروید و کارهای روزمره را حداقل در حد قابلقبول انجام دهید، در بسیاری از راهنماهای بالینی، این وضعیت جزو موارد قابلمدیریت بدون جراحی طبقهبندی میشود.
همچنین اگر بیحسی و گزگز پا ثابت مانده یا بهتدریج رو به کاهش است و ضعف جدید یا اضافهشوندهای در عضلات پا (مثل ناتوانی تازه در راه رفتن روی پنجه یا پاشنه پا) ایجاد نشده است، معمولاً میتوان جراحی را به تعویق انداخت و با جدیت بیشتری مسیر درمان محافظهکارانه را ادامه داد. تأکید مهم این است که «صبر کردن» به هیچ عنوان به معنی رها کردن و فقط تحمل کردن درد نیست؛ بلکه یعنی یک برنامه درمانی فعال، منظم و پیگیریدار زیر نظر پزشک و تیم توانبخشی داشته باشید.
در این مرحله، ستون اصلی درمان شما روشهای غیرجراحی است. فیزیوتراپی علمی و تمرینات هدفمند نقش مهمی در کاهش فشار از روی عصب، بهبود حرکت مهرهها و تقویت عضلات حمایتی اطراف ستون فقرات دارند و در مطالعات متعدد باعث کاهش درد و بهبود عملکرد بیماران دچار فتق دیسک نشان داده شدهاند. همزمان، در صورت نیاز استفاده کنترلشده از داروهای ضدالتهاب و ضددرد با نظر پزشک، بخش مهم دیگری از درمان محافظهکارانه را تشکیل میدهد. این رویکرد کمک میکند هم دردتان بهتر کنترل شود و هم ریسک بدتر شدن یا عود مجدد در آینده کمتر گردد.
اگر با وجود رعایت این اصول و انجام درمانهای پایه مثل فیزیوتراپی، دارو و اصلاح سبک زندگی، همچنان درد تیرکشنده به پا (رادیکولوپاتی) شدید باقی بماند و اجازه خواب و فعالیت عادی به شما ندهد، در برخی بیماران میتوان از روشهای تزریقی تخصصی کمک گرفت.
تزریق داروهای ضدالتهاب در فضای اپیدورال یا اطراف ریشه عصب، در موارد انتخابشده باعث کاهش التهاب ریشه عصبی و تسکین درد میشود. انتخاب نوع تزریق، محل انجام و تعداد جلسات، کاملاً فردمحور است و باید پس از بررسی دقیق MRI و معاینه عصبی توسط متخصص انجام شود.
در کلینیک جراحی نیک علاوه بر طراحی برنامه توانبخشی و تمرینی اختصاصی برای هر بیمار، در موارد مناسب از روشهای درمانی مکمل نیز استفاده میشود. از جمله، اوزونتراپی یا پی آر پی در برخی بیماران دچار بیرونزدگی دیسک و کمردردهای مزمن منتخب، به عنوان روشی کمتهاجم برای کاهش التهاب و تسکین درد مطرح است. البته تأکید میشود که انتخاب این روشها کاملاً بستگی به وضعیت بالینی شما دارد و تصمیم نهایی باید پس از مشاوره مستقیم با پزشک گرفته شود.
اگر عمل نیاز باشد و عمل نکنید چه در انتظارتان خواهد بود؟
اگر پزشک بعد از معاینه و تطبیق علائم شما با امآرآی به این نتیجه برسد که «واقعاً زمان جراحی است»، معمولاً یعنی یک عصب تحت فشار جدی قرار گرفته یا درد و ناتوانی آنقدر شدید شده که درمانهای غیرجراحی پاسخ کافی ندادهاند. در این شرایط، عمل نکردن همیشه به معنی «بدتر شدن قطعی» نیست، اما واقعبینانه اگر بگویم، ریسکِ طولانی شدن مشکل و ماندگار شدن بعضی آسیبها بالاتر میرود.
اولین چیزی که خیلی از افراد تجربه میکنند، ادامهدار شدن یا تشدید درد است. دردِ تیرکشنده به پا ممکن است بیشتر شود، خواب را بههم بزند و کمکم بدن را وارد چرخهای کند که در آن با کم شدن فعالیت، عضلات حمایتکننده ضعیفتر میشوند و درد مقاومتر به درمان میشود. حتی اگر درد نوسان داشته باشد، وقتی فشار روی عصب مدت طولانی باقی بماند، کنترل آن سختتر میشود و گاهی درد شکل «عصبی» و سوزشیتری پیدا میکند.
موضوع مهمتر از درد، عملکرد عصب است. اگر ضعف پا وجود داشته باشد و شما عمل لازم را عقب بیندازید، ممکن است ضعف بیشتر شود و کارهایی مثل بالا رفتن از پله، راه رفتن طولانی، یا نگه داشتن تعادل سختتر شود. در بعضی افراد، فشار طولانیمدت روی عصب میتواند باعث شود گزگز و بیحسی دیرتر برطرف شود یا بخشی از آن باقی بماند. در همین مسیر، گاهی عضله به خاطر فرمان عصبیِ ضعیفتر، کمکم تحلیل میرود و برگشت کامل قدرت زمانبرتر میشود (منبع).
یکی از جدیترین نگرانیها، علائمی است که به اختلال ادرار و مدفوع مربوط میشود. «سندروم دم اسب» (فشار شدید روی مجموعه اعصاب انتهای ستون فقرات) گرچه نادر است، اما یک وضعیت خیلی جدی است و نیاز به اقدام فوری دارد، چون اعصاب کنترلکننده مثانه و روده حساساند و هرچه درمان دیرتر انجام شود احتمال باقی ماندن مشکل بیشتر میشود. همچنین در منابع معتبر تأکید شده که جراحی سریعتر در این وضعیت میتواند شانس بهبود حس و حرکت و عملکرد ادراری و دفعی را بهتر کند.
علاوه بر خودِ عصب، «عمل نکردن در زمانی که عمل لازم است» میتواند عوارض ثانویه هم ایجاد کند؛ نه به این معنا که حتماً اتفاق بدی میافتد، اما چون درد و محدودیت حرکت طولانی میشود، بدن وارد دورهای از کمتحرکی میگردد. نتیجهاش میتواند کاهش توان عضلات، خشکی و گرفتگی، افزایش وزن، بدتر شدن خواب، خستگی و حتی افت روحیه و کاهش تمرکز باشد. اینها همان چیزهایی هستند که خیلی از بیماران با یک جمله میگویند: «زندگیام از حالت عادی خارج شده».
با این حال، یک نکته خیلی مهم را صادقانه بگویم: اینکه «شما دقیقاً در چه خطری هستید» فقط با حدس و گمان مشخص نمیشود. تصمیم جراحی یا ادامه درمان غیرجراحی، یک تصمیم کاملاً تخصصی است و باید بر اساس شرح حال، معاینه عصبی دقیق، شدت و روند علائم، و هماهنگی آنها با امآرآی گرفته شود. اگر به شما گفته شده احتمال نیاز به عمل وجود دارد، بهترین کار این است که ارزیابی را جدی بگیرید و برای تصمیم نهایی، حتماً زیر نظر پزشک متخصص اقدام کنید تا هم زمان مناسب از دست نرود و هم اگر راه غیرجراحی ایمن و مؤثر باشد، بیدلیل وارد جراحی نشوید.
نگاهی از داخل اتاق عمل به جراحی دیسک کمر
اگر قرار باشد برای دیسک کمر جراحی انجام شود، معمولاً هدف خیلی مشخص است: فشاری که روی عصب افتاده برداشته شود تا درد تیرکشنده پا (سیاتیک)، بیحسی یا ضعف بهتر شود. بیشتر جراحیهایی که برای «فتق دیسک» انجام میشود، قرار نیست کل دیسک را دربیاورد؛ جراح معمولاً فقط قسمت بیرونزده یا قطعات جداشدهای را برمیدارد که به عصب فشار آوردهاند.
در روز عمل، شما وارد اتاق عملی میشوید که همه چیز استریل و مرحلهبهمرحله پیش میرود: تیم بیهوشی کنار شماست، علائم حیاتی روی مانیتورها کنترل میشود و بعد از بیحسی (که در بسیاری موارد بیهوشی عمومی است، و گاهی بسته به شرایط میتواند روشهای دیگر هم مطرح شود)، شما را معمولاً به شکم روی تخت مخصوص قرار میدهند.
جراح با یک برش کوچک در پشت کمر به ستون فقرات میرسد. در روشهای رایج امروزی، با کنار زدن ملایم عضلات و استفاده از بزرگنمایی (مثل میکروسکوپ جراحی)، مسیر طوری باز میشود که عصب دیده شود و فشار از روی آن برداشته شود؛ گاهی لازم است مقدار خیلی کمی از استخوان یا رباط اطراف برداشته شود تا دسترسی امنتر شود. سپس قطعه دیسکی که به عصب فشار میآورد خارج میشود، عصب دوباره «آزاد» میگردد و در پایان، محل عمل بخیه میشود.
مدت زمان عمل چقدر است؟ این به نوع جراحی و شرایط دیسک شما بستگی دارد، اما برای جراحیهای رایج دیسک (مثل دیسککتومی/میکرودیسککتومی) معمولاً چیزی در حدود یک تا دو ساعت در نظر گرفته میشود.
بعد از عمل هم معمولاً شما را به ریکاوری منتقل میکنند تا از نظر درد، فشار خون، تنفس و عوارض بیهوشی تحت نظر باشید. در خیلی از موارد امکان ترخیص در همان روز وجود دارد، ولی گاهی هم بنا به وضعیت عمومی بدن یا جزئیات عمل، ممکن است به یک بستری کوتاه نیاز باشد.
انواع مختلف جراحی دیسک کمر به زبان ساده
رایجترین جراحی برای فتق دیسکِ همراه با درد، «دیسککتومی» است؛ یعنی برداشتن همان تکهای از دیسک که به ریشه عصب گیر داده و درد تیرکشنده پا میدهد. وقتی این کار با بزرگنمایی (میکروسکوپ) و برش کوچکتر انجام میشود، معمولاً به آن «میکرودیسککتومی» میگویند. هدف این عمل این نیست که کل دیسک برداشته شود؛ هدف این است که فقط بخشِ مشکلساز برداشته شود تا فشار و التهاب روی عصب کم شود.
در بعضی افراد، «دیسککتومی اندوسکوپیک/تماماندوسکوپیک» مطرح میشود. در این روش جراح با یک دوربین ظریف از مسیر کوچکتری وارد میشود و قطعهی بیرونزده را خارج میکند. فرقش با میکرو بیشتر در ابزار و مسیر ورود و میزان دستکاری بافتهاست، نه در هدف نهایی (رفع فشار از روی عصب). اینکه کدام بهتر است، بیشتر به نوع فتق، سطح درگیری، آناتومی، تجربه جراح و انتخاب درست بیمار بستگی دارد.
اگر علاوه بر فتق دیسک، «تنگی کانال» یا «تنگی سوراخ خروج عصب» هم وجود داشته باشد، ممکن است کنار برداشتن دیسک، عملهای رفع فشار مثل «لامینوتومی» یا «فورامینوتومی» هم انجام شود تا فضای عصب بازتر شود. اینها بیشتر وقتی مطرح میشوند که فقط دیسک مقصر نباشد و استخوان/رباط هم در تنگی نقش داشته باشند.
و در شرایط خاصتر، اگر مشکل اصلی «بیثباتی واضح مهرهها»، لغزش مهره، یا درد مکانیکی غالبِ کمر همراه با یافتههای خاص باشد، جراح ممکن است سراغ «فیوژن» (جوش دادن مهرهها) برود. «تعویض دیسک مصنوعی» هم برای گروههای انتخابشده مطرح میشود و شرطهای خودش را دارد (همه کاندیدش نیستند).
شانس موفقیت جراحیها چقدر است؟ (واقعبینانه و علمی)
در مطالعات و منابع معتبر، نتیجهای که بیشترین انتظار را از جراحی دیسک داریم «کاهش درد پا» است. بسیاری از منابع، رضایت یا بهبود درد پا بعد از دیسککتومی/میکرودیسککتومی را معمولاً در حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد گزارش میکنند (منبع).
در عین حال بعضی منابع بالینی بازهی کلیتری را هم ذکر میکنند و میگویند موفقیت جراحی دیسک کمر میتواند حدود ۶۰ تا ۹۰ درصد متغیر باشد، چون عوامل زیادی مثل شدت درگیری عصب، مدت زمان علائم، وضعیت سلامت عمومی و حتی نوع مشکل زمینهای در نتیجه اثر دارد (منبع).
یک نکته مهم دیگر این است که احتمال عود فتق دیسک هم صفر نیست؛ در مطالعات مختلف معمولاً حدود ۵ تا ۱۵ درصد برای برگشت یا فتق مجدد در طول زمان ذکر شده است (منبع).
در پایان هم این را از زبان یک پزشک صادقانه بگویم: حتی اگر اسم عمل یکی باشد، «بهترین روش» برای همه یکسان نیست. انتخاب نوع جراحی، به محل دیسک، شدت فشار روی عصب، معاینه عصبی، و جزئیات امآرآی بستگی دارد. برای همین ما همیشه توصیه میکنیم قبل از تصمیم نهایی، یک ارزیابی دقیق و قابل اعتماد انجام شود و اگر قرار بر جراحی باشد، بعد از آن هم برنامه توانبخشی و مراقبتهای حرکتی جدی گرفته شود تا نتیجه عمل، بهترین حالت ممکن را پیدا کند.
نگران ریسک ها و عوارض جراحی دیسک کمر هستید؟
اگر قرار است به سمت جراحی بروید، کاملاً طبیعی است که ذهنتان درگیر «عوارض» شود. من همیشه به بیمارهایم میگویم: جراحی دیسک کمر در بسیاری از موارد کمخطر و استاندارد است، اما مثل هر عمل دیگری بدون ریسک نیست. مهم این است که عوارض را بشناسید، بدانید کدامها شایعترند، کدامها نادر اما جدیاند، و مهمتر از همه بفهمید چطور میشود احتمالشان را کمتر کرد و اگر رخ دادند، چه برخوردی لازم است.
یکی از چیزهایی که بیشتر از همه دربارهاش سؤال میشود، ادامهدار شدن علائم یا برگشت دوباره درد است. گاهی بعد از جراحی، درد پا و بیحسی خیلی بهتر میشود، اما بخشی از علائم میتواند باقی بماند یا چند ماه/چند سال بعد دوباره برگردد؛ علتش ممکن است عود دیسک، تغییرات فرسایشی ستون فقرات یا ایجاد بافت اسکار اطراف عصب باشد. در منابع مختلف، عود دیسک بعد از عمل در بازههای متفاوتی گزارش شده و معمولاً چیزی حدود ۳–۱۸٪ مطرح میشود (منبع).
خبر خوب این است که برای کم کردن این ریسک، «مراقبت و توانبخشی بعد از عمل» نقش جدی دارد و حتی منابع معتبر اشاره کردهاند انجام تمرینات توصیهشده بعد از عمل میتواند در کاهش برخی مشکلات مثل اسکار کمککننده باشد (منبع).
عفونت محل جراحی هم از عوارض شناختهشده است. معمولاً اگر اتفاق بیفتد، اغلب با آنتیبیوتیک قابل درمان است، اما طبیعتاً نیاز به پیگیری دارد. در بعضی شرایط مثل دیابت یا مصرف طولانیمدت داروهای کورتونی، احتمال عفونت بالاتر میرود و ما قبل از عمل روی کنترل این عوامل حساستر میشویم (منبع).
یکی دیگر از عوارض مهم، لخته خون در پا (DVT) و در موارد نادر آمبولی ریه است. این مورد بیشتر زمانی مطرح میشود که بیمار بعد از عمل کمتحرک بماند. برای همین از همان روزهای اول، پزشک و تیم درمانی روی «راه رفتن سبک و ایمن»، گاهی جوراب واریس و رعایت توصیههای پیشگیری تأکید میکنند (منبع).
در جراحیهای ستون فقرات، احتمال پارگی پرده دور عصب (دورا) و به دنبال آن نشت مایع مغزینخاعی هم وجود دارد. اگر حین عمل دیده شود معمولاً همانجا ترمیم میشود و در اکثر موارد مشکلی باقی نمیماند (منبع).
نگرانی جدی دیگر، آسیب عصبی است؛ یعنی بعد از عمل بیحسی یا ضعف جدید ایجاد شود. خوشبختانه عارضههای خیلی شدید، نادر هستند، اما چون جدیاند ما از قبل دربارهشان شفاف صحبت میکنیم و بعد از عمل هم وضعیت عصبی پا را دقیق زیر نظر میگیریم (منبع).
عوارض عمومیتر هم وجود دارد؛ مثل خونریزی، هماتوم (جمع شدن خون)، یا واکنشهای مربوط به بیهوشی. اینها معمولاً قابل کنترلاند، اما به همین دلیل است که قبل از عمل باید داروهای مصرفی شما دقیق بررسی شود (بهخصوص داروهای رقیقکننده خون) و سابقه بیماریهای زمینهایتان جدی گرفته شود (منبع).
چیزی که من دوست دارم خیالتان را بابتش راحتتر کنم این است: بخش زیادی از «مدیریت عوارض» از قبل شروع میشود؛ یعنی انتخاب درست بیمار، انتخاب درست روش جراحی، کنترل قند خون و فشار خون، ترک سیگار، بررسی داروها، و بعد از عمل هم یک برنامه توانبخشی درست برای برگشت امن به زندگی.
در کلینیک جراحی نیک، دقیقاً همین قسمت آخر خیلی جدی دنبال میشود: اینکه شما بعد از جراحی، فقط «عملشده» نباشید، بلکه قدمبهقدم به حرکت درست، عضلات قویتر و سبک زندگی کمفشارتر برگردید.
نقاهت عمل دیسک کمر؛ چند هفته صبر، سالها آرامش
بعد از جراحی دیسک کمر، خیلیها با یک سؤال مشترک از اتاق عمل بیرون میآیند: «دکتر، از این به بعد دقیقاً باید چه کار کنم که نتیجه عمل خوب بماند؟»
پاسخ من معمولاً این است: شما با جراحی یک قدم مهم برداشتهاید، اما نتیجهی ماندگار را در همین دوران نقاهت میسازید؛ با مراقبت درست، حرکت درست و توانبخشی درست.
روزهای اول بعد از عمل (بیمارستان و ۴۸ ساعت اول در خانه)
در بیشتر مراکز، وقتی درد قابل کنترل باشد و بیمار بتواند مستقل راه برود و در صورت نیاز از پله بالا برود، ترخیص انجام میشود و حتی در بسیاری از موارد، ترخیص «روز بعد از عمل» رایج است.
برخلاف تصور بعضی بیماران، از همان ابتدا حرکت کاملاً ممنوع نیست. راه رفتن سبک و کوتاه، یکی از بهترین کارها برای ستون فقرات است و به کاهش خشکی، بهبود گردش خون و کم شدن خطر عوارضی مثل لخته شدن خون کمک میکند. منظور از حرکت، فعالیت سنگین نیست؛ چند بار در روز، پیادهروی آرام در خانه کافی است.
در این مرحله تمرکز اصلی روی کنترل درد، مراقبت از زخم (خشک و تمیز نگه داشتن آن) و شروع حرکت ایمن است.
هفته اول تا ششم بعد از عمل
این بازه، مهمترین بخش نقاهت است. بدن در حال ترمیم است و شما باید همزمان فعال اما محتاط باشید. معمولاً توصیه میشود از بلند کردن اجسام سنگین، خم شدنهای طولانی و حرکات پیچشی ناگهانی کمر پرهیز کنید.
یک نکته بسیار کاربردی این است که مدت طولانی در یک وضعیت ثابت نمانید. نشستن یا ایستادن طولانی میتواند درد و خشکی را بیشتر کند؛ بهتر است هر ۱۵ تا ۲۰ دقیقه وضعیتتان را عوض کنید یا چند قدم راه بروید.
در این دوره، درد تیرکشنده پا معمولاً زودتر فروکش میکند، اما بیحسی، گزگز یا تغییر حس ممکن است کندتر بهتر شود و حتی گاهی کامل برنگردد. این موضوع شناختهشده است و لزوماً نشانه ناموفق بودن عمل نیست. با این حال، اگر ضعف جدید یا بدتر شدن واضح علائم عصبی ایجاد شد، باید همان موقع پیگیری شود.
در بسیاری از پروتکلها، در همین بازه زمانی فیزیوتراپی و تمریندرمانی هدفمند شروع میشود. تمرینها معمولاً کوتاه، کنترلشده و پیشرونده هستند و هدفشان بازآموزی حرکت درست، تقویت عضلات حمایتی کمر و آمادهسازی بدن برای برگشت ایمن به فعالیتهای روزمره است. انجام تمرینهای منظم و درست، نقش مهمی در ماندگاری نتیجه جراحی دارد.
حدود هفته سوم تا ششم
در این بازه، موضوع رانندگی و برگشت تدریجی به فعالیتهای اجتماعی مطرح میشود. زمان دقیق برای همه یکسان نیست، اما معیار کلی این است که بتوانید با کنترل کامل رانندگی کنید، روی صندلی راحت بنشینید و در صورت نیاز ترمز اضطراری را بدون مشکل انجام دهید. در بروشورهای بالینی بازههایی از حدود ۲ هفته تا ۴–۶ هفته ذکر شده و تأکید میشود که ایمنی و نظر پزشک تعیینکننده است.
برای کارهای روزمره خانه، بهتر است هنوز از کارهایی که نیاز به خم شدن و چرخش مکرر دارند کمک بگیرید و عجله نکنید. بدن هنوز در فاز ترمیم است.
هفته ششم تا سه ماه بعد از عمل
در این دوره، معمولاً دامنه فعالیتها بیشتر میشود و تمرینها پیشرفتهتر میشوند. بسیاری از بیماران میتوانند به کارهای پشتمیزی یا سبک برگردند، اما بازگشت به کارهای فیزیکی سنگین معمولاً نیاز به زمان بیشتری دارد و باید حتماً با نظر پزشک یا تیم توانبخشی انجام شود.
هدف این مرحله این است که بدون افزایش فشار غیرضروری روی ستون فقرات، قدرت، استقامت و اعتمادبهنفس حرکتی شما برگردد.
بعد از سه ماه و در بلندمدت
در این مرحله، تمرکز اصلی روی حفظ نتیجه عمل است. ادامه تمرینهای توصیهشده، رعایت اصول صحیح نشستن و بلند کردن اجسام، کنترل وزن و پرهیز از سبک زندگی کمتحرک یا فشارهای ناگهانی، نقش مهمی در جلوگیری از عود درد دارند.
بخش زیادی از موفقیت بلندمدت جراحی، به همین عادتهای حرکتی و سبک زندگی برمیگردد.
در هر زمانی بعد از عمل، اگر تب، قرمزی یا ترشح واضح از زخم، سردرد شدید غیرعادی، تنگی نفس، درد و ورم ساق پا، یا ضعف و بیحسی جدید و پیشرونده پا داشتید، باید سریعتر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
در نهایت، نقاهت بعد از عمل دیسک کمر یک مسیر شخصیسازیشده است، نه یک نسخه یکسان برای همه. در کلینیک جراحی نیک، تمرکز دقیقاً روی این است که شما این مسیر را درست طی کنید؛ چند هفته مراقبت آگاهانه، برای سالها حرکت مطمئن و آرامش.
آیا نگران هزینه های عمل هستید؟
نگرانی درباره هزینه کاملاً طبیعی است. خیلیها وقتی اسم «عمل» میآید، علاوه بر ترس از اتاق عمل، ذهنشان فوری میرود سمت این سؤال که «از پس هزینهها برمیآیم یا نه؟» واقعیت این است که هزینه جراحی دیسک کمر یک عدد ثابت نیست و حتی در یک شهر، از یک بیمار تا بیمار دیگر میتواند فرق کند.
به طور کلی، در مراکز جراحی (از جمله مرکز جراحی نیک) هزینه نهایی معمولاً به چند چیز وابسته است: نوع عمل (مثلاً میکرودیسککتومی، اندوسکوپیک، یا عملهای گستردهتر)، تعداد سطوح درگیر، مدت بستری و نوع اتاق، دستمزد جراح و بیهوشی، هزینه اتاق عمل و تجهیزات، آزمایشها و تصویربرداریهای قبل و بعد از عمل، داروها و در نهایت هزینههای توانبخشی و فیزیوتراپی بعد از عمل.
در مورد «بازه تقریبی»، چون تعرفهها و شرایط بیمه و نوع مرکز درمانی تفاوت زیادی ایجاد میکند، بازههایی که در منابع عمومی گفته میشود خیلی گسترده است؛ برای مثال در بعضی نوشتهها از «چند ده میلیون تا بیش از صد میلیون تومان» و در برخی دیگر حتی بازههای بالاتر هم ذکر شده است. پس بهترین کار این است که عدد دقیق را بعد از مشخص شدن نوع عمل و محل انجام از خودِ مرکز استعلام کنید؛ مخصوصاً وقتی مرکزی امکان «مشاوره» و راهنمایی قبل از پذیرش را فراهم کرده باشد
در مورد پوشش بیمهای هم معمولاً دو نکته مهم وجود دارد: یکی بیمه پایه (مثل تأمین اجتماعی یا سلامت) که بر اساس تعرفهها و قرارداد مرکز میتواند بخشی از هزینهها را پوشش بدهد، و دیگری بیمه تکمیلی که ممکن است بخش بیشتری از هزینهها را جبران کند؛ اما میزان پوشش دقیق، به طرح بیمه، سقف تعهدات، فرانشیز و طرف قرارداد بودن مرکز بستگی دارد (سایت تامین اجتماعی). برای همین من همیشه توصیه میکنم قبل از تصمیم نهایی، فقط یک کار ساده انجام بدهید: نام دقیق عمل پیشنهادی را از پزشک بگیرید و با همان عنوان، از بیمه و مرکز درمانی استعلام هزینه و پوشش بگیرید.
و یک نکته را هم صادقانه بگویم: هزینه درمان، فقط «پول خرج کردن» نیست؛ در واقع شما دارید برای سلامت، توان حرکت، خواب راحت و آینده کاری و زندگیتان سرمایهگذاری میکنید. از آن طرف، اگر جایی واقعاً «عمل لازم باشد» و شما آن را طولانیمدت عقب بیندازید، ممکن است هزینههای دیگری هم به شما تحمیل شود؛ مثل رفتوآمدهای مکرر درمانی، داروهای طولانیمدت، فیزیوتراپیهای پراکنده و تکرارشونده، تزریقها، تصویربرداریهای مجدد، و حتی هزینههای غیرمستقیم مثل مرخصی کاری یا کاهش بازدهی به خاطر درد و بیخوابی. (میگویم «ممکن است»، چون این بخش کاملاً به وضعیت شما و مسیر درمانیتان وابسته است.)
اگر دوست دارید، در کلینیک جراحی نیک میتوانید با مدارکتان (امآرآی، شرح علائم، و اطلاعات بیمه) مراجعه کنید تا اول مشخص شود آیا واقعاً جراحی لازم است یا نه، و اگر لازم باشد، با شفافیت بیشتری درباره مسیر درمان، مراقبتها و راههای مدیریت هزینه و بیمه راهنماییتان کنیم.
پرسش های متداول
آیا هر دیسک کمری نیاز به عمل جراحی دارد؟
خیر، بیشتر موارد دیسک کمر با درمانهای غیرجراحی مثل طب فیزیکی، دارو، فیزیوتراپی و اصلاح سبک زندگی کنترل میشوند و اصلاً به جراحی نمیرسند. جراحی معمولاً زمانی مطرح میشود که درد شدید و ناتوانکننده باشد، درمانهای دیگر جواب نداده باشد یا علائم خطر مثل ضعف شدید پا یا بیاختیاری دیده شود.
آیا عمل دیسک کمر خطرناک است؟
هر جراحیای ریسک خودش را دارد، اما عمل دیسک کمر جزء جراحیهای رایج با درصد موفقیت بالاست، بهخصوص وقتی توسط تیم باتجربه و در زمان مناسب انجام شود. بسیاری از بیماران بعد از گذراندن دوره نقاهت و انجام توانبخشی صحیح، به فعالیتهای عادی و حتی شغل قبلی خود برمیگردند.
اگر عمل نکنم، ممکن است فلج شوم؟
در همه بیماران نه، اما اگر علائم خطر مثل بیاختیاری ادرار و مدفوع، بیحسی ناحیه بین پاها یا ضعف پیشرونده پا داشته باشید و باز هم جراحی را به تعویق بیندازید، خطر آسیب دائمی عصب و فلج وجود دارد. به همین دلیل تأکید میشود در صورت وجود این علائم، حتماً در سریعترین زمان ممکن توسط متخصص معاینه شوید.
بعد از عمل دیسک کمر تا چه زمانی درد دارم؟
معمولاً درد اصلی پا خیلی زود بعد از عمل کاهش پیدا میکند، اما کمی درد در ناحیه جراحی یا کمر در هفتههای اول طبیعی است. با رعایت دقیق مراقبتها، استفاده منظم از داروها و انجام توانبخشی تحت نظر متخصص طب فیزیکی، روند بهبود سریعتر و کاملتر خواهد بود.
آیا ممکن است دیسکم بعد از جراحی دوباره عود کند؟
بله، احتمال عود وجود دارد، اما اگر عضلات اطراف ستون فقرات تقویت شوند، وزن کنترل شود و از حرکات غلط مثل بلند کردن اجسام سنگین با وضعیت بدنی نامناسب خودداری کنید، این احتمال به شکل چشمگیری کم میشود. برنامههای توانبخشی و تمرینات اصلاحی که در کلینیک طب فیزیکی و توانبخشی دریافت میکنید، دقیقاً برای پیشگیری از همین عود طراحی میشوند.
